Συντήρηση της ιστορικής εικόνας του Προσκυνήματος της Παναγίας των Βλαχερνών στην Κωνσταντινούπολη
Το παρόν άρθρο, αφορά τις εργασίες συντήρησης που πραγματοποιήθηκαν στη φορητή ιστορική εικόνα του 19ου αιώνα της Παναγίας των Βλαχερνών, η οποία φυλάσσεται στον Ιερό Ναό του ομώνυμου Προσκυνήματος, στην Κωνσταντινούπολη. Το έργο, υλοποιήθηκε από το “ARTION Conservation Lab”, στο πλαίσιο συνεργασίας με το “Ευρωπαϊκό Κέντρο Βυζαντινών και Μεταβυζαντινών Μνημείων” (ΕΚΒΜΜ) και το Οικουμενικό Πατριαρχείο Κωνσταντινουπόλεως, με στόχο τη διατήρηση, τη λειτουργική αποκατάσταση και την ανάδειξη ενός ιδιαίτερα ιστορικής, καλλιτεχνικής και λατρευτικής σημασίας πολιτισμικού αγαθού.
Τοποθεσία και ιστορικό πλαίσιο
Το Προσκύνημα της Παναγίας των Βλαχερνών, αποτελεί έναν από τους σημαντικότερους τόπους λατρείας της Θεοτόκου στην Κωνσταντινούπολη, άρρηκτα συνδεδεμένο με τη βυζαντινή ιστορία της Πόλης. Ο σημερινός ναός, αν και μεταγενέστερος, διατηρεί τον πυρήνα της ιστορικής μνήμης του χώρου, με κεντρικό σημείο το ιερό αγίασμα και τη συνεχή λατρευτική χρήση. Οι εικόνες που φυλάσσονται στον ναό, λειτουργούν όχι μόνο ως αντικείμενα τέχνης, αλλά και ως ζωντανοί φορείς θρησκευτικής παράδοσης και συλλογικής μνήμης.
Η εικόνα της Παναγίας των Βλαχερνών
Η συντηρηθείσα εικόνα, χρονολογείται στον 19ο αιώνα και ανήκει στον τύπο της ενθρονισμένης Οδηγήτριας. Η Θεοτόκος, εικονίζεται να κρατά τον Χριστό-Εμμανουήλ, με έντονα στοιχεία μεταβυζαντινής τεχνοτροπίας, τόσο στη χρωματική απόδοση όσο και στη γραμμικότητα της ζωγραφικής. Παρά την επιγραφή που τη συνδέει άμεσα με το Προσκύνημα των Βλαχερνών, η εικόνα δεν ακολουθεί τον πρωιμότερο εικονογραφικό τύπο της Βλαχερνίτισσας, αλλά εντάσσεται στη μεταγενέστερη παράδοση αντιγράφων και αφιερωματικών εικόνων του ναού.
Ο ξύλινος φορέας, αποτελείται από επιμέρους ξύλα, με παραδοσιακό τρόπο σύνδεσης, ενώ η ζωγραφική επιφάνεια αναπτύσσεται πάνω σε στρώμα προετοιμασίας με υφασμάτινο υποστήριγμα. Σημαντικό μορφολογικό και λατρευτικό στοιχείο της εικόνας, αποτελούν τα ανάγλυφα αργυρά φωτόστεφα των ιερών προσώπων, φυτικού κυρίως διακόσμου, τα οποία προσδίδουν ιδιαίτερη αισθητική και συμβολική βαρύτητα στο έργο.
Κατάσταση διατήρησης
Πριν την επέμβαση, η εικόνα παρουσίαζε εκτεταμένα προβλήματα διατήρησης, αποτέλεσμα της μακρόχρονης χρήσης, των δυσμενών περιβαλλοντικών συνθηκών και των επαναλαμβανόμενων ανθρωπογενών παρεμβάσεων. Παρατηρήθηκαν επίσης, μηχανικές φθορές και ρωγμές στον ξύλινο φορέα, απώλειες υλικού και αστάθεια στη ζωγραφική επιφάνεια, αποκολλήσεις και απώλειες της προετοιμασίας, καθώς και αλλοιώσεις από ρύπους και επικαθίσεις.
Επιπλέον, διαπιστώθηκαν ίχνη παλαιότερων επεμβάσεων συντήρησης και αισθητικής αποκατάστασης, με επιζωγραφίσεις σε ευαίσθητες περιοχές, κυρίως στα πρόσωπα, καθώς και παρουσία ακατάλληλων επιστρώσεων βερνικιού που αλλοίωναν την αισθητική ενότητα και επιβάρυναν τη δομική συμπεριφορά του έργου. Τα μεταλλικά διακοσμητικά στοιχεία, παρουσίαζαν γεωμετρικές παραμορφώσεις, απώλειες και προϊόντα διάβρωσης τους, επηρέαζαν τόσο την ίδια την εικόνα, όσο και το υποκείμενο ζωγραφικό στρώμα.
Στο πλαίσιο της τεκμηρίωσης, δημιουργήθηκαν ψηφιακές αποτυπώσεις των φθορών, με συστηματική χαρτογράφηση των παθολογικών φαινομένων ανά δομικό επίπεδο. Οι ψηφιακές αυτές καταγραφές, αποτέλεσαν βασικό εργαλείο για την ανάλυση της κατάστασης διατήρησης, τον σχεδιασμό των επεμβάσεων και την τεκμηριωμένη παρακολούθηση της εικόνας στο μέλλον.
Επεμβάσεις συντήρησης
Οι εργασίες που πραγματοποιήθηκαν, περιλάμβαναν αρχικά την στερέωση των ασθενών και αποκολλημένων στρωμάτων, τόσο στον φορέα, όσο και στην προετοιμασία με τη ζωγραφική επιφάνεια, προκειμένου να διασφαλιστεί η δομική συνοχή και η μακροχρόνια σταθερότητα του έργου. Έπειτα, ακολούθησε ο συστηματικός καθαρισμός της επιφάνειας από επιφανειακούς ρύπους, η αφαίρεση του οξειδωμένου βερνικιού και προγενέστερων επεμβάσεων αισθητικής αποκατάστασης, αφού πρώτα προηγήθηκαν οι απαραίτητες δοκιμές διαλυτότητας (spot tests), με στόχο την αποκάλυψη της αυθεντικής ζωγραφικής και την αποκατάσταση της αναγνωσιμότητας της εικόνας.
Ιδιαίτερη μέριμνα, δόθηκε στην αντιμετώπιση των προγενέστερων επεμβάσεων, με τη μέθοδο της ελάχιστης παρέμβασης κυρίως σε σημεία που είχαν βεβηλωθεί, διατηρώντας έτσι την ιστορική μαρτυρία, καθώς και στη διαχείριση των μεταλλικών στοιχείων, τα οποία καθαρίστηκαν και ευθυγραμμίστηκαν. Η διαδικασία ολοκληρώθηκε με ελεγχόμενη αισθητική αποκατάσταση, περιορισμένη στα σημεία που διαταρασσόταν η συνολική εικόνα του έργου, με σεβασμό στην ιστορικότητα και τη διαχρονική αξία του έργου.
Προληπτική διατήρηση
Ως καταληκτικό στάδιο της τεκμηριωμένης παράδοσης του έργου, διατυπώθηκαν προτάσεις προληπτικής διατήρησης, με στόχο τη μακροχρόνια προστασία της εικόνας στο περιβάλλον του ναού. Οι προτάσεις αφορούν τον έλεγχο και τη σταθερότητα των περιβαλλοντικών συνθηκών, τη σωστή στήριξη και τοποθέτηση της φορητής εικόνας, τον περιορισμό μηχανικών καταπονήσεων, καθώς και την αποφυγή πρακτικών που ενδέχεται να επιβαρύνουν τα υλικά της εικόνας κατά τη λατρευτική χρήση.
Η προληπτική διατήρηση, αντιμετωπίζεται ως αναπόσπαστο μέρος της συνολικής στρατηγικής προστασίας του πολιτισμικού αγαθού, διασφαλίζοντας ότι τα αποτελέσματα της συντήρησης θα διατηρηθούν στον χρόνο.
Συμπεράσματα
Η συντήρηση της ιστορικής εικόνας της Παναγίας των Βλαχερνών, ανέδειξε τη σημασία της ολοκληρωμένης τεκμηρίωσης, της ψηφιακής χαρτογράφησης των φθορών και της εφαρμογής αρχών προληπτικής διατήρησης, στο πλαίσιο ενός ζωντανού λατρευτικού μνημείου. Μέσα από τη συνεργασία του “ARTION Conservation Lab” με το “ΕΚΒΜΜ” και το Οικουμενικό Πατριαρχείο Κωνσταντινουπόλεως, το έργο αποκαταστάθηκε λειτουργικά και αισθητικά κι έτσι επανεντάχθηκε με ασφάλεια στον φυσικό και πνευματικό του χώρο.
